Debaty sejmoweVII Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie zasad działania niepaństwowych szkół wyższych

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z interpelacją pana posła Marka Olewińskiego w sprawie działania niepaństwowych szkół wyższych pragnę przekazać, co następuje. Pozwolę sobie jednocześnie nadmienić, iż ze względu na przedmiot zainteresowania pana posła Marka Olewińskiego odpowiedź jest dość obszerna.    Możliwość tworzenia uczelni niepaństwowych powstała po wejściu w życie ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (DzU nr 65, poz. 385 z późn. zm.), zaś niepaństwowych wyższych szkół zawodowych - ustawy z dnia 26 czerwca 1997 r. o wyższych szkołach zawodowych (DzU nr 96, poz. 590 z późn. zm.). Zatem obszar działania uczelni niepaństwowych regulują dwie ustawy, stąd też omawiając tryb ich tworzenia (nieco różnie uregulowany w obu aktach prawnych), będę czynił rozróżnienie - uczelnie działające na podstawie pierwszej z wymienionych ustaw to ˝uczelnie niepaństwowe˝, zaś drugi typ szkół to ˝niepaństwowe wyższe szkoły zawodowe˝. Są także pewne wspólne regulacje, wówczas będzie mowa o ˝omawianych uczelniach˝.    Omawiane uczelnie tworzone są na podstawie zezwolenia ministra edukacji narodowej. Udzielając zezwolenia minister zasięga opinii Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego, a w przypadku niepaństwowych wyższych szkół zawodowych także Komisji Akredytacyjnej Wyższego Szkolnictwa Zawodowego.    Zgodnie z art. 15 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wyższym oraz art. 11 ust. 1 ustawy o wyższych szkołach zawodowych założyć taką uczelnię może osoba fizyczna lub osoba prawna. Osoba ubiegająca się o wydanie zezwolenia składa w Ministerstwie Edukacji Narodowej wniosek zawierający niezbędne dokumenty, określone w: rozporządzeniu ministra edukacji narodowej z dnia 2 lutego 1991 r. w sprawie warunków, jakim powinien odpowiadać wniosek o wydanie zezwolenia na utworzenie uczelni niepaństwowej (DzU nr 14, poz. 62 i z 1994 r. nr 72, poz. 316) oraz rozporządzeniu ministra edukacji narodowej z dnia 15 stycznia 1998 r. w sprawie zakresu danych i informacji objętych wnioskiem o wydanie zezwolenia na utworzenie niepaństwowej uczelni zawodowej (DzU nr 13, poz. 59).    Wnioski są rozpatrywane pod względem zgodności z obowiązującymi przepisami, a następnie przekazywane do zaopiniowania - odpowiednio do typu uczelni - przez Komisję Akredytacyjną Wyższego Szkolnictwa Zawodowego i (lub) Radę Główną Szkolnictwa Wyższego.    Podjęcie decyzji w sprawie udzielenia bądź odmowy udzielenia zezwolenia na utworzenie omawianej uczelni następuje po zapoznaniu się z opiniami wyrażonymi przez oba ww. gremia.    Uczelnie niepaństwowe uzyskują osobowość prawną po wydaniu przez ministra edukacji narodowej decyzji o wpisie do rejestru, co następuje po sporządzeniu założycielskiego aktu notarialnego i zatwierdzeniu przez ministra edukacji narodowej statutu uczelni.    Pragnę jednocześnie wyjaśnić, iż zgodnie z cytowanymi rozporządzeniami wnioskodawca (założyciel uczelni) przedstawia we wniosku m.in. plany studiów wraz z ramowymi programami nauczania (dla każdego proponowanego kierunku lub specjalności kształcenia), szczegółowy opis bazy dydaktycznej i materialnej tworzonej uczelni zawodowej oraz informacje dotyczące kadry dydaktycznej planowanej do zatrudnienia.    W przypadku proponowanej bazy dydaktycznej do wniosku dołącza się informacje o budynkach przeznaczonych na potrzeby uczelni, liczbie i powierzchni znajdujących się w nich sal dydaktycznych i pomieszczeń administracyjnych, ich wyposażeniu itp. Wnioskodawca przedstawia również akty własności tych obiektów lub umowy najmu czy dzierżawy. Szczegółowe warunki uruchamiania i prowadzenia kierunków studiów określiła, zgodnie z przepisami ustawy o szkolnictwie wyższym, Rada Główna Szkolnictwa Wyższego. Warunki te dotyczą konieczności zapewnienia ściśle określonej liczby nauczycieli akademickich niezbędnych dla utworzenia kierunku studiów - spełnić je muszą w takim samym stopniu zarówno uczelnie państwowe, jak i niepaństwowe. Dla utworzenia kierunku studiów zawodowych należy zatrudnić w uczelni niepaństwowej (na podstawie umowy o pracę w pełnym wymiarze czasu pracy) 4 profesorów lub doktorów habilitowanych oraz 6 doktorów, zaś w przypadku studiów magisterskich - 8 profesorów lub doktorów habilitowanych, dla których dana uczelnia jest podstawowym miejscem pracy. Natomiast minimalne wymagania kadrowe, niezbędne do uruchomienia specjalności, określiła w uchwale nr 22/2000 z dnia 15 czerwca 2000 r. Komisja Akredytacyjna (Dz. Urz. MEN nr 4, poz. 23). Komisja wskazała również wymagane proporcje między nauczycielami akademickimi i studentami uczelni (1:20).    Zgodnie z uchwałą Komisji Akredytacyjnej w sprawach dotyczących niepaństwowych wyższych szkół zawodowych we wniosku przedstawia się także informacje wskazujące na zapewnienie studentom możliwości korzystania z literatury zalecanej w ramach poszczególnych przedmiotów - wnioskodawca obowiązany jest dołączyć stosowne umowy z funkcjonującymi bibliotekami oraz wiarygodny plan utworzenia biblioteki uczelnianej w pierwszym roku funkcjonowania szkoły. Komisja Akredytacyjna, inaczej niż Rada Główna, opiniując wniosek, ocenia nie tylko przedstawione materiały i dokumenty, ale również wizytuje zaproponowane obiekty.    Zgodnie z cytowanymi rozporządzeniami wnioskodawca jest również zobowiązany do przedstawienia informacji o zapewnieniu odpowiedniej, ze względu na proponowany profil kształcenia w tworzonej uczelni, kadry dydaktycznej. Do wniosku dołącza się wykaz nauczycieli akademickich planowanych do zatrudnienia dla każdego z wnioskowanych kierunków studiów lub specjalności kształcenia oraz szczegółowe informacje o dorobku naukowym, dydaktycznym lub doświadczeniu zawodowym proponowanych osób, ich dotychczasowym i aktualnym zatrudnieniu (ze szczególnym uwzględnieniem zatrudnienia w uczelniach niepaństwowych), z podaniem wymiaru czasu pracy. Każda z proponowanych osób obowiązana jest przedstawić oświadczenie o gotowości podjęcia pracy w tworzonej uczelni.    Dobór kadry, kwalifikacje oraz zgodność specjalności zawodowych nauczycieli akademickich proponowanych do zatrudnienia z profilami dyplomowania na tworzonych kierunkach studiów i specjalnościach badają i oceniają Rada Główna oraz Komisja Akredytacyjna.    Pragnę poinformować, iż w Polsce działa obecnie ogółem 197 uczelni niepaństwowych, w tym 136 uczelni niepaństwowych utworzonych na podstawie przepisów ustawy o szkolnictwie wyższym oraz 61 niepaństwowych wyższych szkół zawodowych na podstawie przepisów ustawy o wyższych szkołach zawodowych.    Spośród wymienionych wyżej 136 uczelni niepaństwowych jedynie 52 uczelnie uzyskały zgodę ministra edukacji narodowej na prowadzenie studiów magisterskich. W omawianych uczelniach studiuje ogółem ponad 400 000 studentów (stan na 31 grudnia 1999 r.).    Wysokość czesnego w omawianych uczelniach jest bardzo zróżnicowana - określają ją wyłącznie władze uczelni (najczęściej rektor lub kanclerz uczelni w porozumieniu z założycielem) i waha się od ok. 2000-4000 PLN za rok studiów w systemie dziennym i od ok. 1500-3000 PLN za rok studiów w systemie zaocznym.    Odnosząc się do pytania o proporcje zajęć na studiach dziennych i zaocznych, uprzejmie wyjaśniam, iż w sposób formalny jedynie ustawa o wyższych szkołach zawodowych określiła minimalny czas trwania studiów - winny one obejmować okres co najmniej 6 semestrów zajęć dydaktycznych oraz co najmniej 15 tygodni praktyki. Ustawa wprowadziła również minimalny wymiar zajęć dydaktycznych - plan studiów dziennych winien przewidywać co najmniej 2200 godzin zajęć dydaktycznych, a plan studiów zaocznych i wieczorowych - nie mniej niż 80% godzin planowanych na studiach dziennych. Dodatkowo plan studiów wieczorowych i zaocznych obejmuje - zgodnie z ustawą - ten sam zakres treści programowych jak plan studiów dziennych. Ustawa o szkolnictwie wyższym nie przewidywała tego rodzaju regulacji, jednakże powyższe ustalenia stanowią swego rodzaju wskazanie, wytyczną dla oceny proponowanych przez uczelnie działające na jej podstawie planów studiów i programów nauczania. Na tych wskazaniach zbudowano także minimalne wymagania programowe, które, jak wspomniałem, uchwaliła Rada Główna.    Uczelnie niepaństwowe mają takie same cele działania i obowiązki w zakresie działalności dydaktycznej czy też naukowej (w przypadku uczelni działających na podstawie ustawy o szkolnictwie wyższym) jak uczelnie państwowe. Programy studiów są bowiem zbliżone do programów realizowanych w uczelniach państwowych (obowiązują te same minimalne wymagania programowe), zaś dyplomy ukończenia uczelni niepaństwowych są równoważne dyplomom uczelni państwowych.    Oceniając wnioski o wydanie zezwolenia, minister edukacji narodowej wnikliwie i wszechstronnie bada całą dokumentację, analizuje opinie wyrażone przez Radę Główną Szkolnictwa Wyższego i Komisję Akredytacyjną Wyższego Szkolnictwa Zawodowego i w konsekwencji wydaje zezwolenie na utworzenie omawianej uczelni tylko wówczas, jeśli wnioskodawca w sposób rzetelny i wiarygodny udokumentuje możliwość zapewnienia warunków gwarantujących prawidłową realizację procesu dydaktycznego i odpowiedni, wysoki poziom kształcenia.    W ramach kompetencji przewidzianych ustawami merytorycznej opinii nt. planów studiów, koncepcji kształcenia, treści programowych oraz przydatności zaproponowanej kadry do ich realizacji dokonuje Rada Główna Szkolnictwa Wyższego, a w przypadku wyższych szkół zawodowych także Komisja Akredytacyjna Wyższego Szkolnictwa Zawodowego. Z powodu negatywnych opinii nt. przedstawionych koncepcji kształcenia i propozycji kadrowych postępowanie wobec ponad 60% ogólnej liczby wniosków kończy się decyzjami odmawiającymi udzielenia zezwolenia.    Oceniając dynamiczny wzrost liczby uczelni niepaństwowych, należy z pewnością zauważyć, iż organizując proces dydaktyczny uczelnie niepaństwowe korzystają praktycznie wyłącznie z kadry nauczycieli akademickich, wywodzącej się z uczelni państwowych. Dostrzegając związane z tym zagrożenia, wprowadzono m.in. w uczelniach niepaństwowych działających na podstawie ustawy o szkolnictwie wyższym zasadę wliczania do niezbędnego minimum kadrowego (warunkującego wydanie zezwolenia na utworzenie uczelni, prowadzenie nowych kierunków lub studiów magisterskich) określonej liczby profesorów i doktorów habilitowanych zatrudnionych tylko w jednej uczelni niepaństwowej, a w przypadku studiów magisterskich - dodatkowy warunek uznania uczelni niepaństwowej za podstawowe miejsce pracy.    Pragnę poinformować, iż w uczelniach niepaństwowych zatrudnionych jest w pełnym wymiarze czasu pracy 3063 profesorów i doktorów habilitowanych oraz 2263 doktorów (w grupie profesorów i doktorów habilitowanych 1168 osób uznaje uczelnię za podstawowe miejsce pracy). Ponadto w innej formie (poza umową o pracę) współpracuje z uczelniami 1389 profesorów i doktorów habilitowanych oraz 3546 doktorów. Brak mi jeszcze danych dotyczących niepaństwowych wyższych szkół zawodowych (dane otrzymane z uczelni są obecnie weryfikowane).    Niestety, na podstawie posiadanych informacji nie mogę dokładnie odpowiedzieć na pytanie o liczbę nauczycieli akademickich zatrudnionych w uczelniach państwowych, którzy są zatrudnieni w uczelniach niepaństwowych. Z dużym prawdopodobieństwem można jedynie stwierdzić, iż oczywiście zdecydowana większość pracowników uczelni państwowych równocześnie realizuje zajęcia dydaktyczne (w różnej formie współpracując z nimi) w omawianych uczelniach.    Pewną pomocą w uporządkowaniu kwestii zatrudnienia nauczycieli akademickich w uczelniach państwowych i niepaństwowych okażą się, jak sądzę, zaproponowane przeze mnie regulacje w sprawie warunków, jakim powinny odpowiadać uczelnie, aby utworzyć i prowadzić kierunek studiów lub specjalność zawodową. Projekty tych rozporządzeń są obecnie w trakcie uzgodnień międzyresortowych.    I ostatnia sprawa, którą porusza pan poseł Marek Olewiński - liczba uczelni państwowych ogółem to 103, a studiuje w tych uczelniach ogółem ponad 1 000 000 studentów (dane na 31 grudnia 1999 r., wg GUS).    Przedstawiając powyższe, wyrażam nadzieję, iż przytoczone liczby i oceny zjawisk występujących w obszarze szkolnictwa wyższego, ze szczególnym uwzględnieniem szkolnictwa niepaństwowego, okażą się pomocne panu posłowi Markowi Olewińskiemu.    Pozostaję z wyrazami szacunku    Podsekretarz stanu    Jerzy Zdrada    Warszawa, dnia 23 kwietnia 2001 r.