Debaty sejmoweVII Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie edukacji filozoficznej w szkołach średnich

   Szanowny Panie Marszałku! Pragnę przekazać odpowiedź na interpelację pana Bogdana Lewandowskiego, posła na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, przesłaną do nas pismem MP-0202-4393/00, a dotyczącą edukacji filozoficznej w szkołach średnich.    Pan poseł kieruje do nas dwa pytania, na które postaram się udzielić wyczerpujących wyjaśnień.    1. Jaką wagę przywiązuje Ministerstwo Edukacji Narodowej do edukacji filozoficznej?    Konieczność włączenia zagadnień filozoficznych do programu nauczania nowej, zreformowanej szkoły nie budzi najmniejszych nawet wątpliwości autorów zmian programowych. Zasadność nauczania filozofii w szkołach nigdy nie została podważona w dyskusjach nad kształtem reformy programowej, pomimo że dyskusje te toczą się już od 1990 r. Treści filozofii pojawiały się też we wszystkich wariantach doskonalonego programu obecnego etapu reformy.    Ponaddyscyplinarny charakter filozofii, spajającej otaczającą człowieka rzeczywistość, sprawiał, że przez wiele stuleci ta nauka syntetyzowała ludzkie myślenie i dostarczaną istotną dla rozwoju człowieka wiedzę. Nieobecność filozofii w szkolnych planach nauczania, trwająca przez okres ostatnich 50 lat, przyniosła wyraźnie widoczne straty dla całokształtu edukacji. Nauczyciele uczący w szkołach obserwowali, jak wiedza z zakresu poszczególnych nauk szczegółowych nie poddaje się zespojeniu w umysłach uczniów nawet na wyższych poziomach nauczania.    Kształcenie zintegrowane, z jakim mamy do czynienia w zreformowanej szkole podstawowej na poziomie klas I-III, jest próbą zaradzenia opisanej wyżej niekorzystnej sytuacji. W pierwszych latach nauki uczeń poznaje dziś świat całościowo, bez wydzielania poszczególnych dyscyplin wiedzy. Z tego zintegrowanego obrazu świata wprowadzany jest z czasem, stopniowo (kl. IV-VI), w bloki dyscyplin, a następnie (w gimnazjum) w dyscypliny szczegółowe. Skutki prób zmierzających do syntezowania rzeczywistości w początkowej fazie nauczania będzie można ocenić wstępnie dopiero za kilka lat, gdy rocznik obecnych pierwszoklasistów będzie kończył edukację szkolną. Włączenie filozofii, nauki, która syntetyzuje ludzkie myślenie, do systemu kształcenia szkolnego na jego wyższych etapach jest dla nas nadzieją na powodzenie opisanego zamierzenia; powinno znacznie wzmocnić pożądany proces i przybliżyć zakładany cel.    We współczesnych czasach, cechujących się zalewem informacji i chaosem wartości, nakierowanie myślenia młodych ludzi na zagadnienia związane z celem i sensem ludzkiej egzystencji oraz włączenie do nauczania elementów etyki powinny wspomóc kształtowanie systemów wartości i dokonywanie przez młodych dobrych wyborów.    Specyfika myślenia filozoficznego ma szansę pomóc (taką żywimy nadzieję) w rozwiązaniu nowego problemu - trudności w odróżnieniu przez wielu młodych świata realnego i świata fikcji. Intensywny kontakt coraz większej ilości dzieci w coraz młodszym wieku z monitorem telewizyjnym i monitorem komputera jest przyczyną, według przypuszczeń psychologów, często spotykanych zaburzeń w obszarze percepcji. Edukacja filozoficzna prowadzona w gimnazjum podjęła w swych zadaniach to wyzwanie.    Elementy logiki, zwłaszcza logiki wypowiedzi, będą wypełniały lukę, jaka powstała w przedmiotach humanistycznych w tym obszarze. W dotychczasowym nauczaniu logika wiązana była głównie z przedmiotami ścisłymi. Skutkowało to negatywnym obrazem naszego piśmiennictwa, wpływało negatywnie na kształt wypowiedzi publicznych. Postępujące deprecjonowanie słowa, obserwowane w codziennym życiu, miało też, być może, związek z opisanymi brakami w kształceniu.    Jak widać z zamieszczonych wyżej wyjaśnień, Ministerstwo Edukacji Narodowej przypisuje filozofii poważną rolę w zakresie wspierania głównych celów zmian programowych w polskim szkolnictwie. Mamy nadzieję, że dobór treści nauczania filozoficznego, dokonany przez przedstawicieli środowisk filozoficznych, okaże się trafny i filozofia spełni w nauczaniu szkolnym przypisaną jej rolę.    2. Czy propedeutyka filozofii znajdzie się w programach nauczania szkół średnich?    Edukacja filozoficzna jest już obecna w szkołach średnich nowego typu, czyli w gimnazjach. Jest także planowana na wyższym etapie nauczania - w liceum profilowym, do którego będzie uczęszczać według założeń 8% populacji młodzieży.    Wprowadzenie edukacji filozoficznej do powszechnego nauczania w gimnazjum, a więc objęcie nią wszystkich uczniów bez względu na przyszły kierunek i poziom kształcenia, wydało się celowe z wymienionych wyżej powodów. To na tym etapie nauczania wprowadzane są dyscypliny szczegółowe, porządkowany jest świat wartości, najsilniej kształtowany jest język wypowiedzi. Edukacja filozoficzna 13-15-latków jest jednak też i ryzykowna - wymaga od nauczyciela doskonałego dopasowania treści i metod nauczania do młodego bardzo odbiorcy. Nie jest to bowiem jeszcze wiek, w którym uczeń interesuje się zagadnieniami egzystencjalnymi czy szeroko rozumianą kulturą, tym samym łatwo zniechęcić go do nowego przedmiotu niewłaściwie prowadzoną dydaktyką.    Najsilniej objawiające się zainteresowanie młodego człowieka wymienionymi zagadnieniami przypada na koniec szkoły ponadgimnazjalnej. Wówczas to planowany jest drugi etap edukacji filozoficznej, prowadzonej w różnych wymiarach: w wymiarze podstawowym (kanon nauczania) przeznaczonym dla wszystkich uczniów oraz w wymiarze rozszerzonym przeznaczonym dla uczniów wybierających filozofię w ramach doboru przedmiotów profilowych. Filozofia może też zająć szczególne miejsce w tzw. ofercie dodatkowej szkoły (np. jako jeden z podstawowych przedmiotów profilu klasycznego).    Na filozofię występującą w ramach wybranego przez ucznia przedmiotu czy też znajdującą się w ofercie dodatkowej szkoły placówka szkolna przeznacza odpowiednią ilość godzin lekcyjnych z puli godzin przeznaczonych na profilowanie (17 godzin tygodniowo łącznie w trzyletnim cyklu nauczania). Ilość godzin powinna odpowiadać wybranemu przez nauczyciela programowi nauczania tak, by zapewnić pełną jego realizację i przygotowanie uczniów do egzaminu maturalnego.    Edukacja filozoficzna w gimnazjum i edukacja filozoficzna prowadzona w zakresie podstawowym w liceum też nie mają ściśle przyporządkowanej ilości jednostek lekcyjnych. Tematyka realizowana jest w ramach ˝ścieżki edukacyjnej˝. Podobnie dzieje się ze wszystkimi nowymi treściami wprowadzanymi do kształcenia ogólnego nowej szkoły: edukacją medialną, regionalną, uczestnictwem w kulturze, wychowaniem do życia w rodzinie, itp. Wprowadzenie danej dyscypliny wiedzy jako ścieżki edukacyjnej w niczym nie umniejsza jej roli. Zapisane w podstawie programowej kształcenia ogólnego cele, zadania, treści i osiągnięcia uczniów są obligatoryjne, a wybrany przez nauczyciela program musi być realizowany w przypisanej mu ilości jednostek lekcyjnych (w ramach godzin pozostających w dyspozycji dyrektora lub w ramach godzin przeznaczonych na pokrewny przedmiot).    Ścieżka edukacyjna pozostawia szkole swobodę w przydziale nowych treści odpowiedniemu nauczycielowi, przygotowanemu do ich realizacji, a także swobodę w organizacji nauczania. Jest to konieczne z uwagi na fakt, iż do powszechnego wprowadzenia w Polsce nowej dyscypliny trzeba wykształcić lub przekwalifikować rzesze nauczycieli. O ile w miastach akademickich nie przewiduje się dużych problemów z pozyskaniem nauczycieli filozofii, o tyle szkoły w mniejszych miejscowościach, szczególnie gimnazja prowincjonalne, mogą mieć z tym kłopot. Ścieżka edukacyjna pozwala na stosowanie różnych rozwiązań, np. skomasowanie treści filozofii w postaci kursu, na który przyjedzie nauczyciel filozofii z innej miejscowości. W ten sposób obligatoryjność treści filozoficznych realizowanych przez szkołę idzie w parze ze wstępnym zabezpieczeniem ich realizacji przez nasz resort.    Należy zauważyć, że pozycja poszczególnych dyscyplin naukowych w nauczaniu szkolnym, do czego nawiązuje interpelacja, jest w dłuższej perspektywie czasowej zmienna i w niewielkim stopniu wypływa z decyzji administracyjnych. Wysokie miejsce w hierarchii przedmiotów nauczania szkolnego zapewnia przede wszystkim dobra jakość nauczania i elastyczne, dobierane do potrzeb ucznia treści. Prawidłowo przygotowany nauczyciel, właściwie opracowany program i zaciekawiający ucznia podręcznik zadecydują o pozycji filozofii w każdej szkolnej placówce, a w ujęciu sumarycznym - o przyszłości nauczania filozofii w Polsce.    Z poważaniem    Podsekretarz stanu    Wojciech Książek    Warszawa, dnia 2 sierpnia 2000 r.