Debaty sejmoweVII Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie postępowania prawnego wobec sprawców maltretowania członków rodziny

   Szanowny Panie Marszałku! Odpowiadając na pismo pana marszałka z dnia 10 stycznia 2001 r. nr SPS-0202-5459/01, przedstawiam uprzejmie stanowisko dotyczące interpelacji pana posła Jerzego Jaskierni w sprawie postępowania prawnego wobec sprawców maltretowania członków rodziny.    Ad pkt. 1, 2. Art. 72 konstytucji stanowi, iż Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka i każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją.    W myśl art. 109 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (DzU nr 9, poz. 59 z 1964 r. z późn. zm.) - jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wyda odpowiednie zarządzenia. W szczególności sąd opiekuńczy może:    1) zobowiązać rodziców oraz małoletniego do określonego postępowania z jednoczesnym wskazaniem sposobu kontroli wykonania wydanych zarządzeń,    2) określić, jakie czynności nie mogą być przez rodziców dokonywane bez zezwolenia sądu, albo poddać rodziców innym ograniczeniom, jakim podlega opiekun,    3) poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora sądowego,    4) skierować małoletniego do organizacji lub instytucji powołanej do przygotowania zawodowego albo do innej placówki sprawującej częściową pieczę nad dziećmi,    5) zarządzić umieszczenie małoletniego w rodzinie zastępczej albo w placówce opiekuńczo-wychowawczej.    Przepis art. 109 K.r.o. normuje instytucję ograniczenia władzy rodzicielskiej z powodu niewłaściwego jej wykonywania. Jedynym przy tym kryterium jego zastosowania jest zagrożenie dobra dziecka. Pojęcie to jest na tyle obszerne, że mieści w całości stany faktyczne podane w interpelacji. Ograniczenie władzy rodzicielskiej na podstawie art. 109 K.r.o. może dotyczyć, zależnie od okoliczności, bądź obojga, bądź tylko jednego z rodziców, może to odnosić się nie do wszystkich dzieci.    Sądy opiekuńcze mogą wszcząć postępowanie z urzędu (art. 570 Kodeksu postępowania cywilnego). Każdy, komu znane jest zdarzenie uzasadniające wszczęcie postępowania z urzędu, obowiązany jest zawiadomić o nim sąd opiekuńczy (art. 572 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego).    Sąd opiekuńczy, prowadząc postępowanie, przede wszystkim dąży do tego, aby dziecko pozostało w swym naturalnym środowisku rodzinnym. Umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej lub w placówce opiekuńczo-wychowawczej ustawa wymienia na ostatnim miejscu wśród sposobów ograniczenia władzy rodzicielskiej wskazanych w art. 109 K.r.o. W ten sposób ustawodawca daje wyraz przekonaniu, że są to środki najbardziej drastyczne i należy stosować je w ostateczności, gdy inne nie dały pozytywnego rezultatu, albo gdy ze względu na daleko posunięty rozkład rodziny jest oczywiste, że takiego rezultatu dać nie mogą.    Najczęściej orzekaną przez sądy rodzinne formą ograniczenia władzy rodzicielskiej jest nadzór kuratora sądowego nad jej wykonywaniem, a w mniejszym stopniu - umieszczenie w rodzinie zastępczej lub w placówce opiekuńczo-wychowawczej.    Zgodnie natomiast z art. 111 K.r.o. - jeżeli władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody albo jeżeli rodzice nadużywają władzy rodzicielskiej lub w sposób rażący zaniedbują swe obowiązki względem dziecka, sąd opiekuńczy pozbawia rodziców władzy rodzicielskiej.    Pozbawienie władzy rodzicielskiej może być orzeczone także w stosunku do jednego z rodziców.    Jako konkretne przyczyny pozbawienia władzy rodzicielskiej z powodu jej nadużycia lub zaniedbań ze strony rodziców (lub rodzica) uważa się w praktyce orzeczniczej sądów rodzinnych: nałóg pijaństwa rodziców, ich rozwiązły tryb życia, uprawianie przestępczego procederu (np. utrzymywanie się z kradzieży); uchylanie się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, nadmierne karcenie, zwłaszcza cielesne; wykorzystywanie dziecka do czynów nierządnych, w tym nakłanianie go do uprawiania prostytucji; zmuszanie dziecka do nadmiernej pracy w domu, jak też zarobkowej; wychowywanie dziecka we wrogości do drugiego z rodziców, nakłanianie dziecka do przestępczego procederu, doprowadzenie przez brak dbałości do nagannego zachowywania się dziecka w szkole i do złych postępów w nauce, itd.    Skutkiem pozbawienia rodziców władzy rodzicielskiej jest utrata przez nich ogółu praw i obowiązków, jakie składają się na władzę rodzicielską.    W tych przypadkach sąd opiekuńczy z urzędu ustanawia dla małoletniego dziecka opiekę prawną z powierzeniem jej wykonywania konkretnie ustanowionemu przez siebie opiekunowi (art. 145 K.r.o. i nast.).    Konsekwencją ustanowienia opieki prawnej jest umieszczenie przez sąd małoletniego dziecka w rodzinie zastępczej (zwykle jest nią opiekun prawny) lub w placówce opiekuńczo-wychowawczej.    Przepisy prawa rodzinnego stwarzają zatem w przypadku znęcania się rodziców nad dziećmi możliwości ingerencji we władzę rodzicielską poprzez jej ograniczenie lub pozbawienie praw do jej wykonywania. Celem tych rozwiązań jest zapewnienie dziecku właściwej opieki, natomiast kwestie związane z odpowiedzialnością karną sprawcy znęcania, w tym z jego ewentualną izolacją od członków rodziny, pozostają poza kompetencjami sądów rodzinnych.    Wpływ spraw opiekuńczych małoletnich do sądów wyniósł w 1999 r. - 109 683 i w stosunku do roku 1998 wzrósł o 2,8%. Nie została zahamowana trwająca od 1996 r. tendencja wzrostowa.    Sądy rozpoznały w tej kategorii prawomocnie 109 843 sprawy, co stanowi pełne opanowanie wpływu bieżących spraw oraz niewielkie zmniejszenie zaległości z 1998 r.    W sprawach o pozbawienie, zawieszenie lub ograniczenie władzy rodzicielskiej sądy rozpoznały 27 659 spraw, z czego w 17 468 sprawach dokonały ingerencji w sferę władzy rodzicielskiej, a w 2474 przypadkach stwierdziły brak podstaw do takiej ingerencji, w 887 sprawach wszczętych na wniosek osób zainteresowanych - oddaliły wniosek, a w 1792 - umorzyły postępowanie. W 4257 sprawach pozbawiono rodziców wykonywania władzy rodzicielskiej, w 514 przypadkach władzę tę zawieszono, a w 12 671 sprawach ograniczono rodzicom wykonywanie władzy rodzicielskiej.    Spraw o przysposobienie wpłynęło 2861, natomiast zakończonych zostało 2891. W tej liczbie sądy orzekły przysposobienie w 2344 sprawach, które dotyczyły 2441 dzieci.    Na dzień 31 grudnia 1999 r. postępowaniem wykonawczym (nadzór sądu nad wykonaniem orzeczenia do chwili pełnoletności dziecka) objętych było 172 880 małoletnich (w 1998 r. - 172 183, wzrost o 0,4%). Z tej liczby 26 867 małoletnich pozostawało pod opieką (w 1998 r. - 26 784, wzrost o 0,3%), 40 434 było umieszczonych w rodzinie zastępczej (w 1998 r. - 38 496, wzrost o 5,0%), a 31 442 dzieci było umieszczonych w placówkach opiekuńczo-wychowawczych (w 1998 r. - 31 630, spadek o 0,6%).    W Kodeksie karnym przestępstwa przeciwko rodzinie zawarte zostały w Rozdziale XXVI i obejmują:    - bigamię (art. 206 K.k.),    - znęcanie się nad rodziną (art. 207 K.k.),    - uporczywą niealimentację (art. 209 K.k.),    - porzucenie małoletniego do lat 15 lub osoby nieporadnej (art. 210 K.k.),    - uprowadzenie małoletniego do lat 15 (art. 211 K.k.).    Z wyżej wymienionej grupy najczęściej popełnianymi są przestępstwa z art. 207 K.k. (znęcanie) i 209 K.k. (niealimentacja). Ta grupa przestępstw jest drugą co do wielkości wpływu w sądach rejonowych (największy wpływ dotyczy przestępstw przeciwko mieniu).    I tak w 1998 r. z art. 207 K.k. skazano 14 773 osoby, w 1999 r. - 14 375, a w I półroczu 2000 r. - 7390. Bezwzględną karę pozbawienia wolności wymierzono odpowiednio - 917, 911 i 615 osobom.    Za przestępstwo z art. 209 K.k. skazano odpowiednio w ww. latach - 20 555, 19 750 i 10 974 osoby, z czego odpowiednio 1117, 1421 i 937 osób na bezwzględną karę pozbawienia wolności.    Z powyższych danych wynika, iż skazania za ww. przestępstwa w okresie ostatnich 3 lat kształtowały się mniej więcej na tym samym, wysokim poziomie. W I półroczu 2000 r. daje się natomiast zauważyć tendencję do zaostrzenia orzeczonych wobec sprawców tych przestępstw kar, czego wyrazem jest stosunkowo duża liczba orzeczonych w tym okresie bezwzględnych kar pozbawienia wolności.    Ad pkt. 3. W sprawach z zakresu problematyki rodziny, dzieci i młodzieży sędziowie rodzinni zgodnie ze znowelizowanymi przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (DzU nr 122, poz. 1322) oraz przepisami rozporządzenia ministra sprawiedliwości z dnia 19 listopada 1987 r. - Regulamin wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych - współpracują z powiatowymi centrami pomocy rodzinie, lokalnymi komisjami rozwiązywania problemów alkoholowych, ośrodkami pomocy społecznej oraz ośrodkami adopcyjno-opiekuńczymi.    Sądy rodzinne owocnie współpracują również z licznymi organizacjami pozarządowymi zajmującymi się problemem przemocy w rodzinie (np. z Pogotowiem ˝Niebieska Linia˝, Towarzystwem ˝Nasz Dom˝ Tomasza Polkowskiego w Warszawie, Fundacją na Rzecz Ochrony Dzieci przed Okrucieństwem dr Jacka Kordackiego w Łodzi, Fundacją ˝Dziecko˝ i Ośrodkiem Pomocy Nastolatkom i Rodzinie ˝Przyjaciele˝ - Marii Łopatkowej w Warszawie, lokalnymi pracownikami wychowania alternatywnego).    Ad pkt. 4. Skuteczność ścigania sprawców maltretowania członków rodziny zależy przede wszystkim od ujawnienia tych czynów przed organami ścigania bądź ich wykrywania przez policję. W praktyce bowiem większość tego typu przestępstw z wielu powodów (wstyd, obawa, utrzymanie rodziny za wszelką cenę itp.) pozostaje gorzką tajemnicą maltretowanych członków rodziny.    W ostatnich latach sytuację w tym zakresie zmieniła działalność kilkunastu organizacji pozarządowych, ujawniających, chroniących i inspirujących postępowania przygotowawcze w tych sprawach, a nadto udzielających wszechstronnej pomocy prawnej pokrzywdzonym. Organizacje te nie ograniczają się w swej działalności jedynie do zawiadomienia organów ścigania o popełnieniu przestępstwa, ale często reprezentują pokrzywdzonych zarówno w toku postępowania przygotowawczego, jak i przed sądem.    Wytyczne prokuratora generalnego zwracają szczególną uwagę prokuratorom na ochronę ofiar maltretowania w rodzinie, jako jednego z przestępstw przeciwko zdrowiu i życiu, a nadto zobowiązują do działań, których podjęcie w praktyce powinno zwiększyć skuteczność ścigania sprawców tych przestępstw. Działania te zmierzają głównie do przyspieszenia postępowań, ich prawidłowego prowadzenia i surowej oceny karnej.    Prokuratorzy zostali zobowiązani do oceny orzekanych przez sądy kar, zwłaszcza gdy odbiegają one surowością od kar wnioskowanych przez nich na rozprawie.    Niezależnie od działań procesowych organów ścigania wymiaru sprawiedliwości oraz organizacji pozarządowych chroniących ofiary tych przestępstw skuteczność ścigania ich sprawców zależy od reakcji społeczeństwa. Dotychczasowa znieczulica zapewniająca np. sąsiadom rodzin maltretowanych tzw. święty spokój, unikanie ingerencji, a tym bardziej interwencji powinna być przez instytucje i organizacje kształtujące osobowość człowieka zmieniana.    Zawiadomienie o maltretowaniu żony czy dzieci przez sąsiada to nie donosicielstwo, lecz społeczny obowiązek.    Spełnienie przedstawionych warunków niewątpliwie powinno doprowadzić do zwiększenia skuteczności ścigania sprawców maltretowania członków rodziny.    Ad pkt. 5. Jedynie wybrane szczegółowo zagadnienia z zakresu prawa karnego są przedmiotem negocjacji o członkostwo Polski w UE w obszarze negocjacyjnym ˝Wymiar sprawiedliwości i sprawy wewnętrzne˝. Przestępstwo znęcania się nad członkami rodziny do takich zagadnień nie należy, nie zostały wypracowane w ramach UE standardy w tym zakresie, które państwa kandydackie zobowiązane byłyby wdrożyć do systemu prawa wewnętrznego.    Departament Współpracy Międzynarodowej i Prawa Europejskiego tut. ministerstwa dysponuje jedynie ogólnym opracowaniem francuskiego Ministerstwa Sprawiedliwości nt. form pomocy udzielanej ofiarom przestępstw, w tym ofiarom przemocy w rodzinie, obrazującym podejmowane w tym zakresie działania we Francji, Wlk. Brytanii, Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Jak wynika z zawartych w opracowaniu informacji, pomoc udzielana ofiarom przemocy w rodzinie koncentruje się na prowadzeniu akcji informacyjnych, udzielaniu pomocy psychologicznej, organizowaniu różnego rodzaju wsparcia socjalnego w postaci czasowego umieszczania ofiar przemocy w rodzinie w ośrodkach pomocowych.    Materiały przesłane przez Państwową Agencję Rozwiązywania Problemów Alkoholowych wskazują na podobne kierunki działań podejmowanych w Polsce w zakresie pomocy ofiarom przemocy w rodzinie.    Dziękując panu posłowi za zainteresowanie przedstawioną w interpelacji problematyką - pragnę zapewnić, że jest ona również przedmiotem zainteresowania kierownictwa resortu.    Z poważaniem    Sekretarz stanu    Janusz Niedziela    Warszawa, dnia 6 lutego 2001 r.