Debaty sejmoweVII Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie efektywności działania sądów hipotecznych

   Szanowny Panie Marszałku! Opowiadając na interpelację pani poseł Ewy Tomaszewskiej, przesłaną przy piśmie z dnia 30 lipca 1999 r. pana wicemarszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Marka Borowskiego, w sprawie efektywności działania sądów hipotecznych, uprzejmie wyjaśniam, co następuje:    Prowadzenie ksiąg wieczystych należy do właściwości wydziałów ksiąg wieczystych w sądach rejonowych, stanowiąc część struktury sądownictwa powszechnego. Powoduje to, że ocena efektywności ich działania jest problemem złożonym. Niewątpliwie bowiem efektywność to nie tylko sprawność, ale i jakość wykonywanej pracy. Tymczasem ocena jakości orzecznictwa w sprawach o wpis do księgi wieczystej nie mieści się w ramach nadzoru administracyjnego sprawowanego przez ministra sprawiedliwości. Niewątpliwie jednak sprawność i jakość są ze sobą związane i wzajemnie się warunkują. I tylko łączne ich zaistnienie jest podstawą zapewnienia bezpiecznego obrotu nieruchomościami.    Z treści interpelacji wynika, że przedmiotem zainteresowania pani poseł jest jedynie sprawność postępowania w sprawach o wpis do księgi wieczystej. Pragnę poinformować panią poseł, iż obecnie w ramach 44 okręgów sądowych w Polsce działa 319 wydziałów ksiąg wieczystych. Miernikiem sprawności postępowania sądowego jest czas rozpoznania sprawy przez sąd i w tym zakresie Ministerstwo Sprawiedliwości gromadzi dane statystyczne. Natomiast zagadnienie okresu, jaki upływa od wpływu wniosku do daty doręczenia zawiadomienia o dokonanym wpisie do księgi wieczystej, nie jest objęte sprawozdawczością statystyczną z działalności sądu.    Jak wynika z danych statystycznych Ministerstwa Sprawiedliwości, na I półrocze 1999 r. wskaźnik szybkości postępowania w sprawach o wpis do księgi wieczystej w skali ogólnopolskiej wynosił 3,8 miesiąca. Dla porównania podaję, iż na dzień 31 grudnia 1996 r. wskaźnik ten wynosił 5,6 i w okresie od 1997 r. do I półrocza 1999 r. został zmniejszony do 3,8 miesiąca, a zatem czas postępowania uległ skróceniu o ok. 2 miesiące.    Wpływ spraw do wydziałów ksiąg wieczystych w liczbach bezwzględnych wynosił ogółem za I półrocze 1998 r. 1 765 294, w tym wniosków o wpis do księgi wieczystej - 984 147, natomiast za I półrocze 1999 r. wyniósł odpowiednio 1 638 125 i 996 598. W I półroczu 1999 r. wpłynęło o 1,3% więcej wniosków o wpis do księgi wieczystej aniżeli za I półrocze 1998 r. W liczbach bezwzględnych wynosi to o 12 451 wniosków więcej. Wpływ ten za rok 1998 r. był o 13% wyższy aniżeli za 1997 r.    Podkreślić należy, że sprawy o wpis do księgi wieczystej, o których mowa w interpelacji, nie są jedyną kategorią spraw załatwianych w wydziałach ksiąg wieczystych. Wydawanie odpisów z ksiąg wieczystych stanowi dodatkowe i dość istotne obciążenie pracą, szczególnie dla pracowników sądowych, którzy mają w tym zakresie powierzone czynności do wykonywania. Za 1998 r. wpłynęło o 30% więcej wniosków o wydanie odpisów z ksiąg wieczystych niż w 1997 r. W okresie I półrocza 1999 r. wniosków tych w liczbach bezwzględnych wpłynęło 621 253. Mimo zatem zwiększonego wpływu w skali kraju odnotowany został korzystniejszy wskaźnik postępowania w porównaniu z rokiem ubiegłym.    Zauważam również, że na 44 okręgi sądów okręgowych jedynie w dwóch okręgach (szczecińskim - 12,3; skierniewickim - 11,7) przeciętny wskaźnik szybkości postępowania wynosi powyżej 10. Natomiast w 24 okręgach wynosi on od 0,7 do 3 miesięcy, w 15 okręgach od 3 do 6 miesięcy, a w 3 okręgach od 6 do 10 miesięcy. Natomiast w żadnym z okręgów nie występuje przeciętny wskaźnik szybkości postępowania wynoszący 18 miesięcy. Nie można jednak na podstawie tych danych postawić tezy, że takie sytuacje nie występują w praktyce. Dlatego od sierpnia 1998 r. Ministerstwo Sprawiedliwości ścisłym nadzorem objęło te wydziały ksiąg wieczystych, w których są nierozpoznane sprawy mimo upływu 12 miesięcy od daty wpływu. Nadzór taki, sprawowany indywidualnie, pozwala stwierdzić, czy zaległość jest spowodowana niewłaściwym przygotowaniem wniosku bądź brakami osobowymi i rzeczowymi, czy wynika z faktycznej opieszałości sądu. Czas załatwienia sprawy to nie tylko automatyczny, niepoprzedzony żadnymi procedurami wpis do księgi wieczystej. Przeprowadzone badania wykazały, że sam proces pobrania opłat od wniosku, przeprowadzony zgodnie z obowiązującą procedurą, powoduje możliwość załatwienia sprawy najszybciej po upływie ok. 6 tygodni od jej wpływu do sądu. Wiele wniosków składanych do sądu posiada braki formalne lub merytoryczne, których usunięcie jest konieczne dla dokonania wpisu. Są to okoliczności, które najczęściej nie są wskazywane przez skarżących się na przedłużający się czas postępowania, mimo że niejednokrotnie po zbadaniu sprawy okazuje się, że faktycznie występują. Nie mogę jednak zaprzeczyć, że istnieją również okoliczności powodujące opóźnienia w załatwianiu spraw, a wynikające z niedostatecznej sprawności postępowania sądowego.    Kierownictwo resortu w pełni docenia wagę tego problemu. Mimo bowiem wielu wysiłków, w niektórych okręgach sądowych, co zresztą wskazałem powyżej, zaległości w załatwianiu spraw wieczystoksięgowych są nadal poważne.    Podchodząc zatem z pełnym zrozumieniem do troski pani poseł o podniesienie sprawności działania sądowych wydziałów ksiąg wieczystych, również w zakresie informowania wnioskodawców o dokonanych wpisach, pragnę wyjaśnić, że przy wskazanym powyżej wpływie spraw jest możliwe występowanie opóźnień w doręczaniu zawiadomień o dokonanych wpisach. Nie są to jednak powszechne zjawiska, a ich eliminowanie jest zadaniem dla nadzoru sprawowanego w danych okręgach i sądach przez wizytatorów ds. ksiąg wieczystych, inspektów ds.biurowości, prezesów i przewodniczących wydziału. Sygnalizowana w interpelacji nieprawidłowość w zakresie niesprawnego doręczania zawiadomień jest zatem objęta nadzorem, który zostanie w tym zakresie wzmożony.    Skargi, jakie wpływają do Ministerstwa Sprawiedliwości w zakresie działalności wydziałów ksiąg wieczystych, nie dotykają problematyki podniesionej w interpelacji odnośnie do ˝dokonywania przez osoby zainteresowane pozaprawnych opłat na rzecz pracowników sądownictwa˝.    Jako minister sprawiedliwości, działania takie, o ile faktycznie występowały, uważam za bezprawne. Zdarzenia takie rodzą obowiązek wszczęcia w konkretnej sprawie postępowań dyscyplinarnych w ramach stosunku służbowego, jak również powiadomienie w trybie art. 304 K.p.k. prokuratora lub policję.    Dążąc do stworzenia sprawnego systemu ksiąg wieczystych, Ministerstwo Sprawiedliwości podejmuje szereg inicjatyw na różnych płaszczyznach. Niewątpliwie jednym z takich działań było doprowadzenie do uchwalenia w dniu 18 grudnia 1998 r. ustawy o pracownikach sądów i prokuratury (DzU nr 162, po. 1125). Ustawa ta weszła w życie z dniem 30 grudnia 1998 r., ale faktycznie jej skutki w postaci wypłaty podwyższonych wynagrodzeń nastąpiły z końcem kwietnia 1999 r. Ustawa ta nadała pewien odrębny status pracownikom sądów i prokuratury, dając m.in. możliwość podniesienia wysokości ich uposażenia, co niewątpliwie daje szansę prowadzenia stabilnej polityki kadrowej w sądach. Aktualnie przeciętne wynagrodzenie zasadnicze urzędników sądowych kształtuje się w granicach 1100 zł.    Niewątpliwie jednak sam fakt uchwalenia ustawy stanowił bardzo istotną zmianę dotychczasowego statusu pracowników sądów i prokuratury. Oczekiwanie jednak, że natychmiastowym skutkiem uchwalenia ustawy będzie istotna poprawa w zakresie sprawności funkcjonowania sądów, wydaje się oczekiwaniem zbyt daleko idącym. Należy przewidywać, że w perspektywie dłuższego czasu status nadany ustawą pracownikom sądów i prokuratury spowoduje, że fluktuacja kadr w sądach zostanie zahamowania. Już ta okoliczność wskazuje na istnienie szansy poprawy w sprawności funkcjonowania sądów. Najistotniejsze bowiem z punktu widzenia efektywnego działania sądownictwa jest utrzymanie stałej, doświadczonej i przygotowanej do wykonywania czynności sądowych kadry administracyjnej.    Obecnie w Ministerstwie Sprawiedliwości trwające prace mające na celu przygotowanie projektu rozporządzenia stanowiącego regulamin premiowania urzędników i innych pracowników zatrudnionych w wydziałach ksiąg wieczystych, a będącego wykonaniem delegacji ustawowej zawartej w art. 14 ust. 3 pkt 1 cytowanej ustawy. Uchwalenie rozporządzenia jest jednak możliwe jedynie wówczas, gdy zostaną na jego wykonanie przeznaczone środki finansowe z budżetu państwa. Poprawa, i to względna, warunków bytowych pracowników sądów nie jest jednak jedynym czynnikiem, którego spełnienie spowoduje natychmiastowe uzdrowienie polskiego wymiaru sprawiedliwości.    Od wielu lat sądownictwo powszechne, mimo wzrastającego wpływu spraw wielu kategorii, co w sposób oczywisty uzasadnia potrzebę zwiększenia nakładów osobowych i rzeczowych dla załatwienia tych spraw, nie jest dofinansowane. Pomimo jednak tej trudnej sytuacji finansowej resort - w miarę posiadanych środków - stale uzupełnia potrzeby sądowych wydziałów ksiąg wieczystych w urządzenia służące unowocześnieniu i usprawnieniu techniki pracy biurowej. Stwierdzam, że wydziały te w sądach są przez resort traktowane priorytetowo przy rozdzielaniu ograniczonych środków finansowych na poprawę wyposażenia technicznego.    Do innych działań zaradczych mających na celu usprawnienie postępowań o wpis do księgi wieczystej zaliczyć wypada wejście w życie instytucji referendarza sądowego, któremu ustawodawca powierzył samodzielne załatwianie m.in. spraw wieczystoksięgowych. W bieżącym roku powołanych zostanie ponad 200 referendarzy, z których część zostanie skierowana do pracy w wydziałach ksiąg wieczystych. Instytucja referendarza znakomicie sprawdziła się w krajach Europy Zachodniej i resort sprawiedliwości wiąże z jej wprowadzeniem w Polsce duże nadzieje.    Ponadto Ministerstwo Sprawiedliwości poważnym wysiłkiem organizacyjnym i finansowym kontynuuje prace nad stworzeniem ogólnopolskiego nowoczesnego systemu informatycznego, który zakresem swego funkcjonowania obejmie rejestr zastawów, Krajowy Rejestr Sądowy oraz księgi wieczyste. W ramach tego tworzonego systemu CORS (Centrum Ogólnopolskich Rejestrów Sądowych) powstała koncepcja stworzenia elektronicznej księgi wieczystej i obecnie trwają w tym zakresie prace studialne. Dla realizacji tego programu konieczne jest jednak przeznaczenie istotnych środków finansowych, o których uzyskanie resort prowadzi starania.    Ministerstwo Sprawiedliwości podjęło także działania legislacyjne mające na celu usprawnienie postępowania wieczystoksięgowego. Projekt ustawy o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece, ustawy Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy Prawo o notariacie, jaki powstał w resorcie, a obecnie po uzgodnieniach międzyresortowych zostanie skierowany na posiedzenie rządu, zmierza do uproszczenia postępowania wieczystoksięgowego, wprowadzenia zasady pobierania opłat stałych od wniosków w chwili wpływu wniosku do sądu, nakłada na notariuszy obowiązek pobrania opłaty sądowej z chwilą sporządzenia aktu notarialnego oraz redukuje do niezbędnego minimum czynności z zakresu biurowości. Uchwalenie tej ustawy pozwoli nie tylko usprawnić postępowanie wieczystoksięgowe, ale i ułatwi wdrożenie w przyszłości w pełni zmodernizowanego systemu komputerowego ksiąg wieczystych.    Pragnę również zauważyć, że większość podejmowanych przez resort środków zaradczych przyniesie zakładane efekty dopiero po pewnym czasie. Proces ˝uzdrawiania˝ ksiąg wieczystych to perspektywa wielu lat żmudnej, wytężonej i odpowiedzialnej pracy. Jest to przedsięwzięcie długofalowe, a twierdzenie, że istnieją sposoby na osiągnięcie natychmiastowych efektów, nie uwzględnia skali problemu.    Wobec spostrzeżeń zawartych w interpelacji pani poseł dodatkowo uprzejmie informuję, że dla ustalenia ewentualnej skali zjawiska polegającego na zbyt długim okresie oczekiwania na doręczenie zawiadomienia o wpisie od momentu jego dokonania, w ramach nadzoru sprawowanego przez ministra sprawiedliwości zostanie zlecone prezesom sądów okręgowych dokonanie przez inspektorów do spraw biurowości lustracji w zakresie tematyki wskazanej w interpelacji. Wyniki lustracji pozwolą na ustalenie i wyeliminowanie lub maksymalne ograniczenie tych nieprawidłowości.    Z poważaniem    Podsekretarz stanu    Janusz Niemcewicz    Warszawa, dnia 20 sierpnia 1999 r.