Debaty sejmoweVII Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie nowelizacji ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie zapewnienia wcześniejszej emerytury osobom sprawującym opiekę nad dziećmi specjalnej troski

   W związku z interpelacją posła Bogdana Lewandowskiego z dnia 29 kwietnia 1999 r., SPS-0202-1830/99, pragnę wyrazić pogląd, że sugestia nowelizacji ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (DzU nr 162, poz. 1118) w kierunku zapewnienia wcześniejszej emerytury osobom sprawującym opiekę nad dziećmi specjalnej troski nie zasługuje na akceptację, ponieważ koliduje z ideą wdrażanej obecnie reformy systemu ubezpieczeń społecznych, która ma na celu przywrócenie mu charakteru ubezpieczeniowego. Właśnie w celu realizacji tego podstawowego celu reformy parlament dokonał zmiany przepisów emerytalno-rentowych powodującej, że z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przyznawane będą wyłącznie świadczenia należne z powodu spełnienia ryzyka ubezpieczeniowego, tj. dożycia określonego w przepisach wieku lub niemożności kontynuowania pracy zarobkowej z powodu niezdolności do pracy.    Trudna sytuacja rodzinna spowodowana koniecznością zrezygnowania przez jednego z rodziców z pracy zarobkowej w celu wychowywania dziecka wymagającego, ze względu na stan zdrowia, stałej opieki nie jest ryzykiem emerytalnym ani rentowym, lecz ryzykiem objętym pomocą społeczną. Dlatego też w tym systemie - a nie w systemie ubezpieczeń społecznych - są obecnie zawarte rozwiązania zapewniające osobom i rodzinom będącym w trudnej sytuacji życiowej nie tylko niezbędne środki finansowe, ale też inne formy pomocy. Biorąc pod uwagę zasady techniki ubezpieczeniowej, gdzie fundusz na świadczenie gromadzony jest ze składek ubezpieczeniowych, a świadczenia zdeterminowane są opłaconą składką, objęcie ryzykiem również tych sytuacji spowodowałoby nieuzasadnione obciążenie pozostałych ubezpieczonych.    Osoby, którym konieczność opieki nad dzieckiem, wymagającym ze względu na stan zdrowia stałej opieki, uniemożliwiła podjęcie pracy zarobkowej lub zmusiła do rezygnacji z pracy, mogą korzystać z możliwości uzyskania zasiłku stałego, na zasadach określonych w ustawie z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej (DzU z 1993 r. nr 13, poz. 60, ze zmianami).    Przepisami art. 157 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych znowelizowano jednocześnie ustawę o pomocy społecznej, m.in. przepisy określające warunki do otrzymania stałego zasiłku przez osobę opiekującą się dzieckiem wymagającym ze strony innej osoby stałej opieki, polegającej na bezpośredniej osobistej opiece i pielęgnacji lub systematycznym postępowaniu edukacyjnym lub rehabilitacyjnym. Dotychczas prawo do zasiłku przysługiwało, jeżeli dochód na osobę w rodzinie nie przekraczał kryterium dochodowego, określonego zgodnie z art. 4 ust. 1 tej ustawy. W wyniku nowelizacji prawo takie przysługuje, jeżeli dochód nie przekracza dwukrotnego dochodu określonego zgodnie z art. 4 ustawy o pomocy społecznej. Tym samym znacznie poszerzono krąg osób, w których opiekun dziecka specjalnej troski może uzyskać zasiłek. Ponadto za osobę opiekującą się dzieckiem specjalnej troski, uprawnioną do zasiłku stałego, ośrodek pomocy społecznej opłaca składkę na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (od kwoty najniższego wynagrodzenia), jeżeli dochód rodziny nie przekracza dwukrotnego dochodu, określonego zgodnie z art. 4 ustawy, chyba że osoba ta podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym z innych tytułów. Pomoc społeczna opłaca składkę na ubezpieczenia emerytalne i rentowe przez okres niezbędny do spełnienia warunku do uzyskania prawa do emerytury (nie dłużej niż przez 20 lat).    Należy zwrócić uwagę, że nowelizując przepisy ustawy o pomocy społecznej nie tylko podniesiono kwotę dochodu rodziny, uprawniającą pomoc społeczną do opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe za osobę sprawującą opiekę nad dzieckiem, ale ponadto zniesiono warunek legitymowania się przez tę osobę co najmniej pięcioletnim okresem składkowym i nieskładkowym.    Osoba, której konieczność sprawowania opieki nad dzieckiem uniemożliwia wykonywanie pracy zarobkowej, ma zatem nie tylko prawo do stałego zasiłku z pomocy społecznej, ale także - dzięki opłacaniu składek na jej ubezpieczenie emerytalne i rentowe - zapewnione w przyszłości prawo do emerytury, a w razie utraty zdolności do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu - prawo do renty z tytułu całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy na zasadach określonych w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (DzU nr 162, poz. 1118).    Możliwość wcześniejszego przejścia na emeryturę z powodu opieki nad dzieckiem wymagającym stałej opieki utrzymano w przypadku opiekuna, za którego ośrodek pomocy społecznej opłacał przed dniem 1 stycznia 1999 r. składkę na ubezpieczenie społeczne. Osoba ta nabędzie prawo do emerytury bez względu na wiek, jeżeli w dniu 1 stycznia 1999 r. ukończyła co najmniej 45 lat i ma okres ubezpieczenia (składkowy i nieskładkowy) wynoszący co najmniej 20 lat. Uprawnienie to przysługuje na podstawie art. 31b ust. 7 ustawy o pomocy społecznej.    Pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać wykorzystując własne środki, możliwości i uprawnienia. Rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy.    Można oczywiście dyskutować, czy oferowana pomoc spełnia oczekiwania rodzin borykających się z trudnościami spowodowanymi stanem zdrowia swego dziecka. Nie można jednak zapominać o tym, że jej zakres przedmiotowy i podmiotowy jest zdeterminowany stanem budżetu państwa.    Zgodnie z art. 186 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (DzU nr 162, poz. 1118), który chroni prawa nabyte osób nieobjętych reformą systemu emerytalnego, przepisy ustaw i dekretów obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1999 r., w tym także rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (DzU nr 28, poz. 149), mogą być stosowane wyłącznie do osób urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r., które do dnia wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie zgłosiły wniosku o emeryturę, mimo że spełniły warunki do nabycia prawa do tego świadczenia.    Pragnę nadmienić, że reguły przyznawania emerytury określone ww. rozporządzeniem Rady Ministrów były krytycznie oceniane przez osoby, które nie mogły osiągnąć wymaganego stażu pracy właśnie dlatego, że stan zdrowia dziecka zmusił je do wcześniejszej rezygnacji z pracy zarobkowej lub wręcz uniemożliwił podjęcie zatrudnienia. W ich opinii z emerytury bez względu na wiek mogły skorzystać wyłącznie osoby, którym stan zdrowia dziecka nie uniemożliwił wypracowania stażu emerytalnego, ponieważ miały zapewnioną opiekę nad dzieckiem ze strony innych osób.    Możliwość uzyskania emerytury bez względu na wiek zaczęto traktować jako uprawnienie ze względu na posiadanie dziecka specjalnej troski, a nie jako uprawnienie ze względu na konieczność przerwania pracy w celu sprawowania opieki nad dzieckiem. Niewątpliwie przyczyniły się do tego także przepisy zezwalające na łączenie pracy z prawem do emerytury na ogólnych zasadach. Osoby uprawnione do takiej emerytury mogą podejmować pracę zarobkową i nie tracą do niej prawa, jeśli ich zarobki nie przekroczą określonych limitów, choćby nawet wymiar czasu pracy wykluczał możliwość opieki nad dzieckiem. Tymczasem największą pomoc w wypełnianiu funkcji opiekuńczych powinny otrzymać rodziny, które znalazły się w trudnej sytuacji materialnej ze względu na konieczność rezygnacji z pracy jednego z rodziców niepełnosprawnego dziecka.    Zmiany w zakresie uprawnień do świadczeń pieniężnych dla opiekunów dzieci wymagających specjalnej troski, wprowadzone ustawą z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (DzU nr 162, poz. 1118), są wynikiem działań zmierzających do uporządkowania i zracjonalizowania przepisów regulujących uprawnienia do świadczeń pieniężnych należnych z funduszu tworzonego ze składek osób ubezpieczonych, dlatego rząd nie będzie występował z inicjatywą ustawodawczą w celu przywrócenia stanu prawnego obowiązującego w tym zakresie przed 1 stycznia br.    Sekretarz stanu    Ewa Lewicka    Warszawa, dnia 7 maja 1999 r.